Η Δικαιοσύνη αποτελεί έναν από τους βασικότερους θεσμούς ενός δημοκρατικού κράτους. Ο ρόλος της είναι να επιλύει διαφορές μεταξύ πολιτών, να δικάζει ποινικά αδικήματα και να προστατεύει τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών. Παράλληλα, ελέγχει αν το κράτος και οι δημόσιες αρχές εφαρμόζουν σωστά τους νόμους. Όταν ένας πολίτης θεωρεί ότι τα δικαιώματά του έχουν παραβιαστεί, έχει το δικαίωμα να προσφύγει στα δικαστήρια και να ζητήσει προστασία.

Η Ελλάδα ακολουθεί το σύστημα του δυισμού της Δικαιοσύνης. Το Σύνταγμά μας καθιερώνει δύο κλάδους δικαστηρίων, κάθε ένας από τους οποίους έχει την αποκλειστική δικαιοδοσία για την εκδίκαση συγκεκριμένης κατηγορίας διαφορών.

Τα δικαστήρια διακρίνονται σε διοικητικά, πολιτικά-ποινικά (άρθρο 93 παρ. 1 του Συντάγματος).

Α) Στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται οι ιδιωτικές διαφορές, δηλαδή οι διαφορές μεταξύ των πολιτών (ιδιωτών) – εξ ου και η ονομασία των δικαστηρίων (άρθρο 94 παρ. 2 του Συντάγματος). Πολιτικά δικαστήρια είναι τα πρωτοδικεία και τα εφετεία. Ανώτατο πολιτικό δικαστήριο είναι ο Άρειος Πάγος.

Β) Στα  ποινικά δικαστήρια ανήκει η εκδίκαση των ποινικών αδικημάτων η επιβολή των ποινών που προβλέπουν οι ποινικοί νόμοι (άρθρο 96 παρ. 1 του Συντάγματος).

Ποινικά δικαστήρια είναι: α) τα πλημμελειοδικεία, β) τα δικαστήρια ανηλίκων, γ) τα μικτά ορκωτά δικαστήρια και δ) τα εφετεία. Ανώτατο ποινικό δικαστήριο είναι ο Άρειος Πάγος. Ως ποινικά δικαστήρια λειτουργούν τα πολιτικά δικαστήρια.

Γ) Στα διοικητικά δικαστήρια υπάγονται οι διοικητικές διαφορές (άρθρο 94 παρ. 1 του Συντάγματος), δηλαδή οι διαφορές μεταξύ των πολιτών και της Διοίκησης.

Τα διοικητικά δικαστήρια ιδρύθηκαν το 1958 (ν.δ. 3845/1958, εκδοθέν κατ’ εφαρμογή του Συντάγματος του 1952) και άρχισαν να λειτουργούν την 1 Μαρτίου 1962.

Στην αρχή ονομάζονταν φορολογικά δικαστήρια, διότι ήταν αρμόδια για την εκδίκαση μόνο φορολογικών υποθέσεων και αργότερα μετονομάσθηκαν σε τακτικά διοικητικά δικαστήρια (ν. 505/1976). Στην πορεία του χρόνου και κατόπιν αρκετών νομοθετημάτων, η αρμοδιότητά τους διευρύνθηκε κατά πολύ, με αποτέλεσμα να υπαχθεί σε αυτά η συντριπτική πλειοψηφία των διοικητικών διαφορών. Ανώτατο διοικητικό δικαστήριο είναι το Συμβούλιο της Επικρατείας (άρθρα 94 και 95 του Συντάγματος), το οποίο δικάζει τις πιο σημαντικές διοικητικές διαφορές. Επίσης, ελέγχει τις αποφάσεις των διοικητικών δικαστηρίων με τα ένδικα μέσα που ασκούνται ενώπιόν του. Το Συμβούλιο της Επικρατείας και τα διοικητικά δικαστήρια αποτελούν τα θεσπισμένα κατά το Σύνταγμα όργανα για την απονομή της Διοικητικής Δικαιοσύνης, συγκροτούν, δηλαδή, ενιαία δικαιοδοσία και η κατανομή των μεταξύ αυτών αρμοδιοτήτων γίνεται από το ίδιο το Σύνταγμα και από ειδικούς νόμους.

Σήμερα, στη χώρα λειτουργούν 9 διοικητικά εφετεία (Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Τρίπολη, Λάρισα, Ιωάννινα, Κομοτηνή και Χανιά) και 30 διοικητικά πρωτοδικεία, όλα δε εδρεύουν σε πρωτεύουσες των περιφερειακών ενοτήτων της χώρας.

Ανώτατο, επίσης, δικαστήριο, ισότιμο με το Συμβούλιο της Επικρατείας και τον Άρειο Πάγο, είναι το Ελεγκτικό Συνέδριο, το οποίο έχει αρμοδιότητες δημοσίου δικαίου, όπως είναι οι συντάξεις των δημοσίων υπαλλήλων, η ευθύνη των δημοσίων υπολόγων και ο έλεγχος των δημοσίων δαπανών (άρθρο 98 του Συντάγματος).

Το Συμβούλιο της Επικρατείας είναι το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της χώρας.

Ο βασικός του ρόλος είναι να ελέγχει τη νομιμότητα των πράξεων της Διοίκησης και να διασφαλίζει ότι αυτές είναι σύμφωνες με το Σύνταγμα και τους νόμους.

Εξετάζει επίσης ένδικα μέσα κατά αποφάσεων των διοικητικών δικαστηρίων και επιλύει σημαντικά νομικά ζητήματα που σχετίζονται με τη λειτουργία του κράτους (π.χ. αν η λειτουργία μη κρατικών Πανεπιστημίων στην Ελλάδα είναι σύμφωνη με το ελληνικό και ευρωπαϊκό δίκαιο).

Η διάρθρωση του Συμβουλίου της Επικρατείας σε τρεις βαθμούς, ήτοι Συμβούλους, Παρέδρους και Εισηγητές, έχει παραμείνει αναλλοίωτη στα 76 χρόνια της λειτουργίας του. Το σύστημα αυτό, με το οποίο επιτυγχάνεται ο συγκερασμός του ενθουσιασμού των Εισηγητών, της ωριμότητας των Παρέδρων και της πείρας των Συμβούλων, επιτρέπει τη σταδιακή μύηση των λειτουργών του Δικαστηρίου στα κύρια καθήκοντά τους. Η εν λόγω διάρθρωση προέρχεται, κατά βάση, από το Γαλλικό Συμβούλιο της Επικρατείας (Conseil d’ Etat). Ο Πρόεδρος του ΣτΕ έχει τη γενική διεύθυνση  του Δικαστηρίου και προεδρεύει στην Ολομέλεια. Κάθε Αντιπρόεδρος διευθύνει ένα από τα Τμήματα του Δικαστηρίου και προεδρεύει στις συνεδριάσεις του. Τον Πρόεδρο, όταν ελλείπει, απουσιάζει ή κωλύεται, αναπληρώνουν οι Αντιπρόεδροι κατά σειρά αρχαιότητας και αυτούς οι  Σύμβουλοι  κατά σειρά αρχαιότητας. Οι  Πάρεδροι  μετέχουν στις συνεδριάσεις του Δικαστηρίου με ψήφο συμβουλευτική. Οι Εισηγητές βοηθούν τους Συμβούλους και τους Παρέδρους στην προπαρασκευή και τη διάγνωση των υποθέσεων. Οι αρμοδιότητες του Συμβουλίου της Επικρατείας ασκούνται από την Ολομέλεια και τα Τμήματα. Τα Τμήματα είναι έξι (Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄, Ε΄ και ΣΤ΄).

Οι δικαστές και ο Γραμματέας, στις δημόσιες συνεδριάσεις, φορούν τήβεννο.

Ο πολίτης μπορεί να προσφύγει στο Δικαστήριο όταν θεωρεί ότι μια διοικητική πράξη είναι παράνομη ή αυθαίρετη.

Παραδείγματα τέτοιων περιπτώσεων είναι:

• πράξεις που αφορούν σε πολεοδομικά ζητήματα
• περιβαλλοντικές υποθέσεις
• δημόσιοι διαγωνισμοί και δημόσιες συμβάσεις
• σημαντικές φορολογικές διαφορές
• κοινωνικοασφαλιστικές διαφορές

Με τον όρο «Διοίκηση» εννοούμε: α) τα όργανα του Κράτους (δημόσιες υπηρεσίες, όπως οι κεντρικές υπηρεσίες των Υπουργείων, η ΑΑΔΕ, οι ΔΟΥ, οι Πολεοδομίες κ.λπ.), β) τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου (όπως τα δημόσια νοσοκομεία και οι ασφαλιστικοί οργανισμοί), γ) ΟΤΑ (Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης, π.χ. Δήμοι, Περιφέρειες).

Όταν οι πολίτες θίγονται από πράξεις ή παραλείψεις των διοικητικών οργάνων προσφεύγουν στα διοικητικά δικαστήρια, τα οποία είναι: τα διοικητικά πρωτοδικεία, που δικάζουν υποθέσεις στον πρώτο βαθμό  και τα διοικητικά εφετεία που δικάζουν  σε δεύτερο βαθμό, δηλαδή τις εφέσεις κατά των αποφάσεων των διοικητικών πρωτοδικείων. Ακόμη, τα διοικητικά εφετεία δικάζουν πολλές σοβαρές υποθέσεις σε πρώτο βαθμό (όπως, για παράδειγμα, σοβαρές φορολογικές υποθέσεις, πρόστιμα της Επιτροπής Ανταγωνισμού, της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, δημόσιες συμβάσεις έργων και μελετών κ.λπ.). Τα πρωτοδικεία και τα εφετεία δικάζουν υπό μονομελή ή τριμελή σύνθεση, ανάλογα με τη σοβαρότητα των υποθέσεων, όπως προβλέπει η Διοικητική Δικονομία, δηλαδή το σύνολο των κανόνων που διέπουν τη διοικητική δίκη.

Η Διοικητική Δικαιοσύνη στηρίζεται σε δύο πυλώνες: α) την αρχή της νομιμότητας και β) την παροχή αποτελεσματικής έννομης προστασίας στους πολίτες.

Ο δικαστής είναι ο δημόσιος λειτουργός που απονέμει δικαιοσύνη. Για να γίνει κάποιος δικαστής πρέπει να είναι πτυχιούχος Νομικής Σχολής και να περάσει από μια απαιτητική διαδικασία επιλογής με γραπτές και προφορικές εξετάσεις. Στη συνέχεια, φοιτά στην Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών, όπου εκπαιδεύεται τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά για την άσκηση των καθηκόντων του. Οι δικαστές, εκτός από τη βαθιά γνώση των νόμων, πρέπει να διαθέτουν, μεταξύ άλλων, σθένος, αμεροληψία, υπευθυνότητα, ικανότητα διάκρισης και νηφαλιότητα.

Το Σύνταγμα κατοχυρώνει την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Αυτό σημαίνει ότι οι δικαστές λαμβάνουν τις αποφάσεις τους μόνο με βάση το Σύνταγμα, τους νόμους και τη συνείδησή τους. Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη λειτουργία ενός δημοκρατικού κράτους.

Η επίλυση μιας διαφοράς γίνεται με τη δικαστική απόφαση.

Η διαδικασία μιας δίκης περιλαμβάνει:

• την έρευνα και προετοιμασία της υπόθεσης
• τη δημόσια συζήτηση στο ακροατήριο
• τη (μυστική) διάσκεψη των δικαστών
• την έκδοση και δημοσίευση της απόφασης

Η δικαστική απόφαση περιλαμβάνει το αποτέλεσμα (διατακτικό) της δίκης, αλλά και το σκεπτικό (αιτιολογικό), δηλαδή τους λόγους που οδήγησαν το Δικαστήριο στη λήψη της συγκεκριμένης απόφασης.

Η Διοικητική Δικαιοσύνη διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του κράτους δικαίου.

Συγκεκριμένα:

• προστατεύει τους πολίτες από αυθαιρεσίες του κράτους
• διασφαλίζει ότι η Διοίκηση τηρεί τον νόμο
• ενισχύει τη Δημοκρατία και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς

Το Συμβούλιο της Επικρατείας αποτελεί το τελευταίο καταφύγιο του πολίτη για την αποκατάσταση μιας αδικίας σε βάρος του.